Mensen die wel eens zelf brood bakken weten dat het weglaten van één ingrediënt desastreuze gevolgen kan hebben. Een aantrekkelijk vormgegeven, gebruiksvriendelijke website die barst van de spelfouten is eigenlijk als brood zonder gist.

De gebruiker is misschien overtuigd van de goede intenties van de bouwer; hij vindt het er misschien ook best goed uitzien, maar toch geven al die taalfouten hem de indruk dat er geen aandacht is besteed aan de site. En daarmee dat hij als gebruiker niet serieus wordt genomen.

Gelukkig zijn er allerlei manieren en hulpmiddelen om de gist niet te vergeten. Jan Renkema, hoogleraar tekstkwaliteit aan de Universiteit van Tilburg en auteur van de Schrijfwijzer, heeft bijvoorbeeld het zogenaamde CCC-model ontwikkeld waarmee de kwaliteit van een tekst gecontroleerd kan worden. Liefst voordat hij online wordt gezet.*

Het model is bedoeld om de kwaliteit van een tekst vast te stellen. Natuurlijk moet je dan eerst helder hebben wat je bedoelt met kwaliteit. Bij dit model is het uitgangspunt dat een tekst pas kwaliteit heeft als de schrijver zijn doel bereikt én als de tekst voldoet aan de verwachtingen van de lezer. Deze balans heet het correspondentiecriterium (de eerste C).

Een tekst kan pas worden getoetst met behulp van het CCC-model wanneer het doel van de schrijver en de verwachtingen van de lezer bekend zijn. Dit eerste criterium is daarom ook het belangrijkste: een tekst staat niet op zichzelf, maar wordt beoordeeld in relatie tot zender en ontvanger. Is de tekst begrijpelijk voor de doelgroep? Leest hij lekker? Wordt het publiek aangesproken met een passende toon?

De tweede C is van consistentie. Simpel gezegd: als je de lezer begint aan te spreken met 'u', houd je dit in de hele tekst vast. Als je 'negentien' in de eerste alinea voluit schrijft, dan schrijf je niet twee regels verderop '17'.

Correctheid completeert het trio. De tekst moet niet zondigen tegen de regels van het taalsysteem. Dan gaat het niet alleen over spelling en interpunctie, maar ook over vaste regels voor een nieuwsbericht (begint met een 'lead') of een sollicitatiebrief (heeft een vaste afsluiting).

Hoe gaat het controleren van een tekst volgens het CCC-model precies in zijn werk?

• De gemakkelijkste controle, want mogelijk zonder inhoudelijke kennis, is die op correctheid. Een spelfout is een spelfout, of je nu snapt waar de rest van het verhaal over gaat of niet. Met behulp van naslagwerken kan elke tekst op fouten tegen het taalsysteem gecheckt worden.
• Voor het vinden van consistentiefouten moet je de hele tekst scannen. Je zet twee tekstdelen tegen elkaar af: in deze paragraaf staat 'u', maar hier staat 'je'. Ook deze controle is betrekkelijk makkelijk.
• Het moeilijkst is de controle op correspondentiefouten. Het doel dat je met een tekst probeert te bereiken is niet altijd ondubbelzinnig geformuleerd. Je kent ook lang niet altijd de verwachtingen die een lezer ervan heeft. Je kunt ook discussiëren over de functie van een tekst: daar hoeft niet iedereen hetzelfde over te denken.

Maar als het goed is heeft al dit denkwerk allang plaatsgevonden voordat een tekst op het web wordt gezet. En met behulp van het CCC-model vergeet je hopelijk de gist niet meer (of je moet zuurdesembrood aan het bakken zijn).

* Over online gesproken: een webtekst verschilt natuurlijk van een tekst voor op papier. Hans van Driel, universitair hoofddocent, ook al in Tilburg, heeft het model van Renkema vertaald voor het beoordelen van websites. Correspondentie gaat dan over bezoekers i.p.v. lezers, consistentie over keuzes binnen de website en correctheid over het volgen van digitale conventies. Ik heb ervoor gekozen om het 'bronmodel' te bespreken.