Op het Web zijn sites en applicaties het meest zichtbaar. Je kunt er naar toe, ze bekijken of gebruiken en weer verlaten. Maar ze zijn pas beschikbaar als er veel denkwerk is verzet en besluiten zijn genomen. Jammergenoeg is dit denkwerk aan de waarneming onttrokken.

Steeds meer bevat de gereedschapskist van ontwerpers elektronische instrumenten met ongekende mogelijkheden. Maar soms vergeten ze de mogelijkheden van traditionele middelen, zoals papier en potlood, pen en andere schrijfwaren. Ondanks dat samenwerking ondersteund door papieren hulpmiddelen nog steeds onovertroffen is willen ontwerpers zoveel mogelijk digitaal en online doen. Papier heeft krachtige voordelen die makkelijk worden vergeten. Papier is goedkoop, handig en eenvoudig. Al in onze vroege jeugd hebben we geleerd er mee om te gaan, het te gebruiken en er plezier aan te beleven.

Ontwerpen met papier

Bij gebruikersgericht ontwerpen wordt papiertechnologie ingezet bij het zogeheten 'paper prototyping'. Met papieren prototypes worden snel, effectief en efficiënt de eerste ontwerpschetsen gevisualiseerd, zodat opdrachtgevers of gebruikers er op kunnen reageren. In een vroeg stadium van het ontwerpproces kunnen zo onderliggende uitgangspunten, aannamen en overtuigingen worden getoetst en zonodig worden aangepast.

In het algemeen hebben hulpmiddelen invloed op het eindresultaat. Resultaten hangen kwantitatief en kwalitatief nauw samen met de middelen. Hoe bepalen papieren ontwerphulpmiddelen de resultaten?

De Post-it note van 3M

Naast flipovers, papieren documenten op A4-formaat of schetsboeken gebruiken ontwerpteams Post-it notes of 'geeltjes'. Post-its zijn een onderschat maar onovertroffen instrument voor ontwerpers en teams. De Post-it werd meer dan vijfentwintig jaar geleden uitgevonden door Arthur Fry en verder ontwikkeld door het Amerikaanse bedrijf 3M. Wie herinnert zich niet uit de vervlogen WordPerfect-tijden de Post-it als geheugensteun. De randen van beeldschermen waren er mee overladen en bevatten veelgebruikte maar moeilijk te onthouden toetscombinaties, zoals 'Shift-F7 (PRINT)'.

Post-Its zijn niet alleen bekend geworden als geheugensteun maar ook als boekenlegger en sorteerhulpmiddel. Ze zijn er in allerlei maten, soorten en kleuren. De grote en kleine formaten zijn voor verschil in betekenis te gebruiken. Vanzelfsprekend hebben Post-its naast hun vorm ook inhoud (voorbedrukt of niet). Ze krijgen een positie in het platte vlak als ze voor sorteren worden ingezet. Clusters of categorieën van Post-its zijn als kleurcodering te gebruiken. Door ze te groeperen worden samenhangen, relaties en patronen zichtbaar en problemen inzichtelijk. De oplossingen dienen zich dan 'vanzelf' aan. Het op deze manier materialiseren en communiceren van conceptuele en andere modellen is bij project- en teamwerk erg handig. Vaak stimuleren ze discussie.

Groepswerk met Post-its

Wanneer bieden Post-its voor project- en ontwerpteams uitkomst? Met Post-Its manipuleren we fysiek concepten in tekstvorm waarbij we het platte vlak als structuurdimensies gebruiken. Tijdens een brainstormsessie, bij groepswerk om een model samen te stellen of bij samen een probleem oplossen zijn Post-its geschikt.

Enkele concrete voorbeelden van activiteiten bij ontwerpprocessen waar Post-Its van grote waarde zijn.

• Een inventarisatie en ordening van beschikbare informatie voor een site.
• Een eerste opzet van structuren en navigatiepaden.
• Een adequate beeldvorming van eisen, wensen en behoeften van gebruikers en opdrachtgever ('requirements').
• Een samenstelling van de inhoud, taxonomie of ander metadatamodel.
• Een samenstelling van een cognitief of content model als referentiekader en basis voor verder ontwerp.
• Een toegankelijk resultatenoverzicht van ontwerp- en gebruikersonderzoek door clustering ervan.
• 'Card sorting' als manier om elementen door representatieve gebruikers te laten groeperen.

Behalve voordelen hebben Post-its nadelen.

• Op papier zijn alleen statische elementen uit te drukken. Dynamisch gedrag blijft er lastig mee weer te geven.
• Post-its zijn niet (elektronisch) doorzoekbaar en ook moeilijk elektronisch te maken.
• Een kleine, maar praktische onhandigheid is dat ze meestal niet lang verticaal blijven hangen. Na het groepswerk moeten de resultaten snel worden gedocumenteerd.

Ondanks deze nadelen is het gebruik van Post-its bij groepswerk een prachtige 'enabling technology'. En dat is van veel elektronische hulpmiddelen (nog) niet altijd te zeggen.

Voor verdere verdieping en achtergronden:

• Rapid Problem Solving with Post-It Notes (David Straker)
• Post-it Note history (3M)
• Twenty Five Years of Post-it Notes (The Rake)
• StickyNote Ninja (Kate Rutter)